Startuj z nami!

www.szkolnictwo.pl

praca, nauka, rozrywka....

mapa polskich szkół
Nauka Nauka
Uczelnie Uczelnie
Mój profil / Znajomi Mój profil/Znajomi
Poczta Poczta/Dokumenty
Przewodnik Przewodnik
Nauka Konkurs
uczelnie

zamów reklamę
zobacz szczegóły
uczelnie
PrezentacjaForumPrezentacja nieoficjalnaZmiana prezentacji
Charakterystyka inkunabułów

Od 01.01.2015 odwiedzono tę wizytówkę 1183 razy.
Chcesz zwiększyć zainteresowanie Twoją jednostką?
Zadzwoń do Nas!* - tel. 606-...-... ->>>
* szkolnictwo.pl - najpopularniejszy informator edukacyjny - 1,5 mln użytkowników miesięcznie



Platforma Edukacyjna - gotowe opracowania lekcji oraz testów.



 

 

Inkunabuł z łac. "in cunabulis" znaczy "w kołysce, w pieluszkach" wprowadzony został na oznaczenie druków wydanych od czasów wynalezienia druku do roku 1500 włącznie. Koniec tego roku stanowi granicę inkunabułu i książki nowożytnej. Choć np. w krajach skandynawskich okres przekształcenia i unowocześnienia wszystkich elementów książki można przesunąć na rok 1525, a w Czechach na rok 1926(1). Czasami tym terminem oznacza się również pierwociny grafiki i kartografii(2).

Pierwsze książki drukowane wzorowane były na książce rękopiśmiennej, co tłumaczy wielką różnorodność czcionki typograficznej stosowanej w drukach XV w. Wszystkie dane dotyczące zawartości i powstania dzieła umieszczano na końcu tekstu. (w kolofonie, impressum), stosowano zdobnictwo ręczne (rubrykowanie, inicjały, iluminacje i miniatury), w piśmie występowały często abrewiatury i ligatury; kroje czcionek naśladowały pismo ręczne różnego rodzaju w zależności od terenu i czasu powstawania dzieła, tj. pisma gotyckie, jak tekstura, rotunda (rozpowszechniona w wydawnictwach naukowych), bastarda, szwabacha, gotyko - antykwa oraz antykwa (używana głównie do druku literatury klasycznej)(3). Jednak w miarę rozwoju sztuki typograficznej oficyny zaczęły w tworzeniu czcionek wzorować się na czcionkach bardziej znanych drukarzy.

W latach 70-tych drukarze wyzwalali się stopniowo spod wpływów rękopisów. Pojawiły się wtedy drzeworytowe inicjały odbijane wraz z kolumną druku, ilustracje z klocków drzeworytowych (czasami z płyt metalowych), karta tytułowa, znak drukarski i nakładowy, tzw. sygnet. Pod koniec XV wieku zmniejszyło się zróżnicowanie czcionek, gdyż liczne oficyny zaopatrywały się w powstających odlewniach w jednakowe pisma. Wszystkie dotychczasowe rodzaje pisma redukują się w XVI w. do dwóch zasadniczych typów: antykwy oraz gotyku, który w zależności od kroju stosowanej czcionki nazywany był szwabachą (czcionka dość szeroka ze złagodzonymi załamaniami) oraz frakturą (wąskie, ostrokanciaste, barokowe pismo)(4).

Podstawowym materiałem piśmienniczym w epoce druku jest papier. Obok niego używany bywa również pergamin, którego stosowanie ogranicza się jednak z czasem tylko do druków luksusowych lub o specjalnym znaczeniu dokumentarnym. Piętnastowieczny papier odznacza się wysoką jakością: jest dość masywny, zwarty, niełamliwy, trwały, najczęściej o szarożółtawym kolorze. Dobrze uwydatniony jest na nim rysunek sita czerpalnego: kresy, prążki i filigran. Szczególnie piękny był papier wyrabiany we Włoszech. Ze względu na niższą cenę papieru druki włoskie i południowofrancuskie charakteryzują się szerokimi marginesami oraz dużymi odstępami między wierszami, co czyni stronicę lżejszą, bardziej przejrzystą i czytelną. Całości estetycznej dopełnia ładny papier, o jasnym tonie kości słoniowej(5).

Wymiar arkusza zależał od wielkości sita czerpalnego. W XV wieku używano dwóch podstawowych formatów arkusza: wielkiego, regalis , o wymiarach 70 x 50 cm i mniejszego, mediana albo communis , 50 x 30 cm. Format całego arkusza nie złożonego nazywał się in plano(6). Filigran był zazwyczaj umieszczony na prawym półarkuszu. Inkunabuły są oznaczane tzw. formatem bibliograficznym, w odróżnieniu od formatu bibliotecznego przy drukach nowych, opartego na wymiarze wysokości książki liczonej w centymetrach. Format bibliograficzny nie zależy od wymiarów książki, lecz od tego, ile razy arkusz papieru został złamany (raz złamany arkusz dawał folio, dwa razy - quarto, trzy razy - octavo, itd.) . Elementami rozpoznawczymi formatu są więc: kierunek kres i położenie filigranu oraz ilość kart w składce. W dobie inkunabułów spotykamy trzy formaty: 2o ( kresy pionowe, filigran cały na środku karty, po 2 karty w składkach), 4o (kresy poziome, filigran złamany na zgięciu karty, po 4 karty w składce) i stosunkowo rzadko 8o (kresy pionowe, filigran pocięty na rogu wewnętrznym, po 8 kart w składkach). W inkunabułach spotykamy czasem w jednym woluminie dwa różne formaty. Wynika to stąd, że drukarz, mając papier różnych wymiarów, łamał duże arkusze ( regalis) dwa razy, uzyskując 4o i składał razem z mniejszymi - mediana, które raz złamane tworzyły wymiar 2 o. W książce XV w. trzeba więc badać każdą składkę oddzielnie . W formatach większych, zwłaszcza w 2o, brano zazwyczaj dwa, trzy i więcej arkuszy, które złamane razem tworzyły składkę o większej ilości kart. Składka utworzona z trzech arkuszy (6 kart) zwała się ternion, z czterech - quaternion, z pięciu - quinternion(7).

Kolejność kart i składek początkowo była podawana na osobnej karcie w tzw. rejestrze (registrum chartarum, tabula rubricarum, tabula quinternionum) z wymienieniem wyrazów pierwszej strony kolejnej składki lub arkusza, który służył do sprawdzania, czy dzieło jest kompletne. Z czasem dla oznaczenia kolejności służyły : sygnatury (znaki, którymi sygnowano kolejność składek w woluminie i liczbę kart w składce), kustosze (były to na końcu każdej poprzedniej składki powtarzane słowa lub zgłoski zaczynające składkę następną), liczbowanie kart (przeważnie cyframi rzymskimi, we Włoszech często arabskimi). Liczbowanie stron wystąpiło tylko w jednym przypadku (u A. Manutiusa 1499). Mimo tych sposobów rejestr utrzymał się bardzo długo, ale w uproszczonej formie jako wykaz składek wg sygnatur(8).

Ponieważ pierwotna książka drukowana szła do handlu, do introligatora, do czytelnika w luźnych, nie złożonych arkuszach i każdy właściciel oprawiał i ozdabiał ją według swego gustu, wykaz taki oddawał ogromne usługi, gdyż tylko na jego podstawie można było ustalić kompletność kodeksu. Rejestr był wynalazkiem włoskim, przyjął się jednak i upowszechnił we Francji i w Hiszpanii. Gdy na przełomie XV i z pocz. XVI w. Aldus Manutius wprowadził stałe oznaczanie numeracji stronic, czyli paginację, pierwotny rejestr stracił rację bytu, a z czasem został zamieniony na rzeczowy wykaz treści. W inkunabułach paginacji się nie spotyka(9).

Tabula rubricarum, czyli kolejny spis nagłówków, służyła rubrykatorowi jako wskaźnik, gdzie miał dopisywać ręcznie kolorowym atramentem poszczególne nagłówki rozdziałów. W pierwszych drukach albo nie stosowano foliowania (liczbowania kart), albo wykonywano je ręcznie, ponieważ nie potrafiono zamknąć w formę drukarską wystającej z kolumny liczby. Drukowana numeracja kart występuje dopiero w l. 70- tych XV w. Z reguły w drukach gotyckich liczby kart oznaczano cyframi rzymskimi, odbijanymi tą samą czcionką co tekst druku, natomiast w drukach tłoczonych antykwą - cyframi arabskimi. Numerację umieszczano w różnych miejscach na karcie inkunabułu, przeważnie jednak u góry nad kolumną druku, w środku lub w rogu karty, przy czym na karcie recto drukowano liczbę, a na tej samej karcie verso - cały lub skrócony wyraz Folium , tak że w otwartej książce miało się na stronie lewej Folium, na prawej - liczbę(10).

Inkunabuły długo nie miały karty tytułowej. Zaczynały się od rejestru, od listu dedykacyjnego czy przedmowy. Przeważnie pierwsza karta była czysta, potem zaczęto drukować na stronicy verso,. Pierwszy drukował tak w 1464 r. Ulryk Zell w Kolonii. Chroniło to początek tekstu przed uszkodzeniem i zabrudzeniem. Kartę tytułową zastępował Incipit lub Explicit. Z czasem zaczęto na pierwszej czystej stronie umieszczać coś w rodzaju tytułu, tzw. z włoska occhietto - oczko. Taki prototyp tytułu składał się z jednego czy dwu wyrazów, które wycinano nieraz z różnymi ozdobami w drzeworytowym klocku i odbijano na karcie. Dopiero w l.80-tych XV w. w Niemczech i w Holandii pojawia się karta tytułowa mająca prawie wszystkie elementy właściwej sobie budowy. Pełne dane o druku wprowadził do karty tytułowej po raz pierwszy w 1500 r. drukarz lipski Wolfgang Stöckel(11).

Za najwcześniejszy druk uznaje się fragment Sądu Ostatecznego z Księgi Sybilli Gutenberga (ok. 1445).

Pierwsze inkunabuły zaopatrzone datą pochodzą z 1454 i 1455 (listy odpustowe z warsztatu Gutenberga). Pierwszy druk datowany, z podpisem drukarza i sygnetem, to tzw. Psałterz moguncki z 1457 wyd. przez Fusta i Schöffera.

W ciągu mniej więcej 50 lat XV wieku wyszło, jak się przypuszcza, ponad 35 tys. wydań w ok.15- 20 milionów egzemplarzy. Początkowo nakłady były bardzo niskie (czasem poniżej 100 egz.). Druki Sweynheyma i Panartza osiągały nakłady 275 egz. Mszał wrocławski wytłoczył Schöffer w 1483 w 400 odbiciach; w tym okresie aż do końca wieku przeciętna wynosiła 500 egz., ale pod koniec stulecia nakłady dochodziły do 2 tys. I więcej egzemplarzy, zwłaszcza prace z zakresu prawa kanonicznego i rzymskiego.

Wczesne wytwory nowej sztuki były bardzo drogie. Wynalazek druku zmierzał do obniżenia kosztów produkcji, ale nie do znaczniejszej obniżki ceny sprzedażnej książki. Np. rubrykowana i oprawiona 42- wierszowa Biblia Gutenberga kosztowała 100 dukatów. Ceny obliczało się w zależności od formatu książki oraz ilości składek. W miarę rozwoju drukarstwa, wzrostu nakładów i podaży ceny spadały nawet z roku na rok. Np. gdy w latach 60-70-tych XV wieku płacono dukata za przeciętnie 7 składek zwykłego folio, to w latach 80- tych tyle kosztowało ok.20 składek tego samego formatu (we Włoszech nawet 56 składek). Ceny zależały także od wyposażenia książki (ilustracje, oprawa, piękne zdobienie); za egzemplarz na pergaminie liczono mniej więcej trzy razy więcej niż za drukowany na papierze. Pierwsza znana subskrypcja została ogłoszona w Hiszpanii w1476r.

W Polsce - pierwszym znanym drukiem jest Almanach Cracoviense na rok 1474 wydrukowany w Krakowie przez K. Straubego. Oprócz czterech wytworów jego warsztatu z lat 1473/ 1474 - 1477, o których doszła nas wiadomość, znane są druki S. Fiola w Krakowie, K. Elyana we Wrocławiu (tu pierwsze zdania w języku polskim, jakie pojawiły się w druku,w wydanych w 1475 r. Statuta synodalia episcoporum Vratislaviensium uzupełnionych polskim tekstem Ojcze Nasz, Zdrowaś Mario i Wierzę w Boga)(12), K. Baumgartena w Gdańsku i J. Karweysego w Malborku. Najnowsze badania wykazały, iż na terenie Polski działała jeszcze jedna drukarnia- anonimowa (znana dotąd jako "Drukarnia Kazań papieża Leona I").

Przypisy:
1 - H. Szwejkowska, Książka drukowana XV - XVIII wieku. Zarys historyczny, Warszawa 1987,s.61.
2 - Encyklopedia wiedzy o książce, Wrocław, Warszawa, Kraków 1971, s.505 (kolumna 1009).
3 - Tamże, s.505.
4 - H. Szwejkowska, dz. cyt., s.62.
5 - Tamże, s.63.
6 - Tamże, s.63.
7 - Tamże, s.65.
8 - Encyklopedia ... , dz.cyt.,s.505.
9 - H. Szwejkowska, dz. cyt., s.66.
10 - Tamże, s.66.
11 - Tamże, s.68.
12 - J. Ziomek, Renesans, Warszawa 1999, s.47.

Bibliografia:
1.Encyklopedia wiedzy o książce, red. K. Chorzewska, Wrocław, Warszawa, Kraków 1971 (k.1009-1010).
2. Szwejkowska H.: Książka drukowana XV - XVIII wieku. Zarys historyczny, Warszawa 1987.
3.Ziomek J.: Renesans, Warszawa 1999.

Bożena Górniak
Borów

Umieść poniższy link na swojej stronie aby wzmocnić promocję tej jednostki oraz jej pozycjonowanie w wyszukiwarkach internetowych:

X


Zarejestruj się lub zaloguj,
aby mieć pełny dostęp
do serwisu edukacyjnego.




www.szkolnictwo.pl

e-mail: zmiany@szkolnictwo.pl
- największy w Polsce katalog szkół
- ponad 1 mln użytkowników miesięcznie




Nauczycielu! Bezpłatne, interaktywne lekcje i testy oraz prezentacje w PowerPoint`cie --> www.szkolnictwo.pl (w zakładce "Nauka").

Zaloguj się aby mieć dostęp do platformy edukacyjnej




Zachodniopomorskie Pomorskie Warmińsko-Mazurskie Podlaskie Mazowieckie Lubelskie Kujawsko-Pomorskie Wielkopolskie Lubuskie Łódzkie Świętokrzyskie Podkarpackie Małopolskie Śląskie Opolskie Dolnośląskie